Developed in conjunction with Ext-Joom.com

Main Menu

Linki

herb milicza

Gmina Milicz

orkiestra deta

Kabaret ani mru mru 200

wiatrak kozlak

dyktando plenerowe 200

konkurs piosenki milosnej 2017

 

Historia wiatraka w Duchowie

Przed wjazdem od strony Milicza znajduje się drewniany wiatrak z 1671r. Wiatrak Koźlak zbudowany został na niewielkim wzniesieniu przy wjeździe do wsi od strony zachodniej. Jest to drewniany wiatrak o konstrukcji ryglowej, podbity od zewnątrz deskami. Jest to Koźlak z cztero łopatowymi śmigłami, ścianą przednią i o dachu dwuspadowym naczułkowym (zachowany szczątkowo)podbity gontami.Wiatrak był sprawny jeszcze po wojnie, jednak z biegiem lat zaczął popadać w ruinę i groziło mu zawalenie się. Na szczęście mieszkańcy Duchowa na czele z panią sołtys, opracowując wraz z gminą Milicz i Fundacją Doliny Baryczy plan odnowy miejscowości, dostrzegli potrzebę ocalenia tego niezwykłego zabytku. Wiatrak składa się z trzech poziomów. Do najniższego prowadzą niskie drzwiczki, a wewnątrz można zobaczyć tzw. kozioł, czyli wielką drewnianą konstrukcję, stanowiącą część ruchomą wiatraka. Właśnie od tej konstrukcji wzięła się nazwa jednego z wielu najbardziej prymitywnych wiatraków w Europie – koźlaków. Na drugi poziom wchodzi się schodami biegnącymi na zewnątrz budowli. W środku znajdują się metalowo-drewniane urządzenia, w dużej części oryginalne, uzupełnione jednak pozyskanymi eksponatami. Jednym z takich urządzeń jest wialnia, służąca do oczyszczania młóconego ziarna, oddzielania go od plew i innych zanieczyszczeń. Na najwyższym poziomie znajduje się wielkie koło napędowe, poruszane siłą wiatru dzięki skrzydłom wiatraka. Zbudowane w znacznej mierze z drewna, z kilkoma tylko metalowymi elementami, wygląda bardzo efektownie i zastanawia, jak duża siła musiała napędzać tak wielką konstrukcję. Wewnątrz znajdują się fragmenty żeliwnych urządzeń, kamienne koła młyńskie. Wiatrak został odrestaurowany w roku 2010 w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 dla działania „Odnowa i rozwój wsi".

duchowo2 duchowo4

wiatrak zestaw

Historia wiatraków w Polsce

Pierwsza wzmianka o pojawieniu się wiatraków, czyli młynów wietrznych na ziemiach polskich pochodzi z II połowy XIII wieku. Jest ona zawarta w zezwoleniu na budowę młynów poruszanych powietrzem, pochodzącym z 1271 r., a wydanym klasztorowi w Białym Buku przez księcia Wiesława z Rugii.Zapis z 1289 r. książąt pomorskich na rzecz Cystersek w Szczecinie wyraźnie informuje o istniejącym wiatraku. Kolejne wzmianki informują o wiatrakach w Kobylinie - 1303 r. i Wschowie - 1325 r. W XIV i XV stuleciu budowle te były już powszechnie znane na ziemiach północnej i środkowej Polski.Na południu kraju pojawiły się o wiele później bo w XVII w. (chociaż w okolicach Głogowa i Raciborza było to w II połowie XIV w.). W następnym stuleciu młyny były na dobre zadomowione w krajobrazie wsi polskiej, zwłaszcza w okolicach Poznania, na północnym Śląsku, Kujawach, Mazurach i Ziemi Lubuskiej.

Jak wynika ze stosunkowo dokładnych rejestrów w Polsce w XVIII w było ok. 20 tysięcy wiatraków. Często występowały one w dużych grupach - przykładowo na obrzeżach Leszna odnotowano istnienie aż 92 obiektów. W czasie tym młyny wietrzne konkurowały z wodnymi, lecz w XIX wieku na skutek regulacji rzek, nieumiejętnej melioracji w całej Polsce ilość wiatraków znacznie się zwiększyła. Również zniesienia w państwie pruskim przymusu mlewa (1808 r.) przyczyniło się do zwiększenia ilości wiatraków. Trwało to do początku XX wieku, kiedy konkurencyjność maszyn parowych zaczęła wypierać napęd siły wiatru.

II wojna światowa miała także niemały wpływ na zniszczenie i zmniejszenie ilości młynów na terenie kraju. Późniejsza gospodarka socjalistyczna, władze samorządowe, ogólne tendencje gospodarcze, doprowadziły do zamknięcia wielu z nich. Wiele jednak z nich przetrwały do dziś.
Typy i konstrukcja wiatraków

Wiatraki można podzielić pod wieloma względami. Podstawowy podział to typy wiatraków wg ich konstrukcji. Wtórnym podziałem jest podział wg przeznaczenia ponieważ takie same konstrukcyjnie wiatraki napędzały różne urządzenia, wiatraki zbożowe napędzały koła młyńskie, witraki odwadniające napędzały mechanizmy czerpakowe... itd.
Typy wiatraków (wg konstrukcji)

- koźlak
- holenderski
- paltrak
- wiatrak sokólski
- wiatrak czerpakowy

Najstarszym i najpopularniejszym typem wiatraka występującym na ziemiach polskich jest wiatrak kozłowy, czyli "koźlak". Ich nazwa pochodzi od kozła, czyli specjalnej podstawy, na której spoczywał cały korpus budowli. Występowały one już w pierwszej ćwierci XIV wieku na Kujawach i w Wielkopolsce, natomiast rozpowszechnienie ich stosowania przypada na wiek XV.
schemat 2 wiatrakaKoźlaki dotrwały bez zasadniczych zmian konstrukcyjnych do XX wieku i stanowiły najliczniejszą grupę wiatraków. Ich cechą charakterystyczną jest to, że cały budynek wiatraka wraz ze skrzydłami jest obracalny wokół pionowego, drewnianego słupa tzw. sztembra. Sztember podparty jest najczęściej czterema zastrzałami, a jego dolne zakończenie tkwi w dwóch krzyżujących się podwalinach. Tak skonstruowane podparcie budynku wiatraka nosi nazwę kozła. Ściany wiatraka posiadają konstrukcję szkieletową drewnianą i są ścianami wiszącymi zawieszonymi na koźle za pośrednictwem odpowiednich belek o bardzo dużych przekrojach poprzecznych ("mącznica" i "pojazdy"). Połączenie korpusu z kozłem było ruchome i umożliwiało obracanie wiatraka wokół jego osi.
Było to konieczne, gdyż młynarz musiał dostosować pozycję wiatraka do kierunku wiatru. W obróceniu całej konstrukcji pomagał mu wystający z tylnej (przeciwnej skrzydłom) ściany wiatraka specjalny długi dyszel współpracujący z kołowrotem, za pomocą którego następowało nastawianie budynku śmigami do kierunku wiatru. Za pomocą dyszla koń lub dwóch mężczyzn mogło obrócić wiatrak, kierując go na wiatr.

Koźlak posiadał trzy kondygnacje: kondygnacja dolna była wyłączona z użytkowania, jako że była zajęta przez konstrukcję kozła (1), zaś na kondygnacji środkowej i górnej odbywała się produkcja mąki. Mechanizm mielący zboże, a więc złożenie kamieni młyńskich (2), znajdował się na III kondygnacji. Napęd urządzeń młyńskich odbywał się za pomocą drewnianego wału skrzydłowego (3) i osadzonego na nim koła palecznego(4). Koło paleczne było zazębione z mniejszym kołem zębatym, tzw. cewią [5], której średnica była o wiele mniejsza wynosiła zwykle 40 cm Wszystkie mechanizmy i przekładnie wykonane były z elementów drewnianych łączonych ze sobą bez użycia stali. Tak więc dawniej młynarz musiał być także wytrawnym cieślą.